Rywal Piłsudskiego, architekt dyplomacji. Śmierć Romana Dmowskiego

2 stycznia 1939 roku w Drozdowie koło Łomży, po długiej i wyniszczającej chorobie, zmarł Roman Dmowski — przywódca obozu narodowego i jeden z głównych architektów polskiej niepodległości.

Ostatnie miesiące życia spędził w odosobnieniu, zmagając się ze słabnącym zdrowiem. Pogrzeb, który odbył się 7 stycznia w Warszawie, przerodził się w wielką manifestację patriotyczną; uczestniczyły w nim tłumy, choć zabrakło przedstawicieli władz sanacyjnych. Dmowskiego pochowano w grobie rodzinnym na Cmentarzu Bródnowskim.

Architekt niepodległości

Urodzony w 1864 roku Roman Dmowski od młodości angażował się w działalność propolską. Współtworzył Ligę Narodową, zasiadał w rosyjskiej Dumie Państwowej i stopniowo budował pozycję jednego z najważniejszych rzeczników sprawy polskiej.

W czasie I wojny światowej skoncentrował się na pracy dyplomatycznej, przekonując państwa Ententy, że odrodzenie Polski jest warunkiem trwałego porządku w Europie. W tym okresie blisko współpracował z Ignacym Paderewskim, który zabiegał o poparcie dla Polski w Stanach Zjednoczonych i wśród zachodnich elit politycznych.

W 1917 roku w Lozannie powstał pod przewodnictwem Dmowskiego powstał Komitet Narodowy Polski, uznany przez Francję, Wielką Brytanię, Włochy i USA za oficjalną reprezentację sprawy polskiej. Dzięki działaniom KNP Polska została potraktowana przez aliantów jako przyszłe państwo sprzymierzone, mające prawo do udziału w konferencji pokojowej.

Istotnym osiągnięciem Dmowskiego było doprowadzenie do utworzenia Armii Polskiej we Francji (tzw. Błękitnej Armii), co znacząco wzmocniło pozycję Polaków w negocjacjach. Podczas rozmów pokojowych w Paryżu Dmowski i Paderewski wspólnie zabiegali o korzystny dla Polski kształt granic i uznanie jej praw do ziem dawnej Rzeczypospolitej.

Długofalowa strategia Dmowskiego — uzupełniona szerokimi kontaktami Paderewskiego i jego oddziaływaniem na opinię publiczną — sprawiła, że sprawa polska znalazła się wśród warunków pokoju, a została przypieczętowana podpisaniem Traktatu Wersalskiego. Obaj politycy złożyli pod nim swoje podpisy jako reprezentanci odradzającej się Rzeczypospolitej.

Twórca nowoczesnej polityki narodowej

Dmowski był ideowym twórcą polskiej nowoczesnej polityki narodowej, stawiającej interes narodowy ponad podziałami klasowymi i dzielnicowymi. Jego książki — od „Myśli nowoczesnego Polaka”, przez „Niemcy, Rosja i kwestia polska”, po „Politykę polską i odbudowanie państwa” — stały się fundamentem myślenia politycznego całego obozu narodowego.

W pamięci Polaków zapisał się jako konkurent Józefa Piłsudskiego. „W poważnej historiografii Dmowski zajmuje należne mu miejsce jako jeden z dwóch najważniejszych twórców polskiej niepodległości. Zresztą z biegiem czasu coraz lepiej dostrzegana jest komplementarność wysiłków obozów Piłsudskiego i Dmowskiego w trakcie I wojny światowej” – wyjaśniał w wywiadzie dla Muzeum Historii Polski prof. Aleksander Hall. – „Dmowski był twórcą formuły nowoczesnego polskiego patriotyzmu, czy nacjonalizmu i przez to w środowiskach, które nie uznają narodu za wartość, wywołuje niechęć […] Jest [też] oceniany w świetle dzisiejszych standardów, lub wręcz poprawności politycznej. Poddawany tego typu wiwisekcji nie pasuje do naszej epoki, przez co łatwo wydawać bardzo surowe sądy, ale niewłaściwe i niemądre. Postacie i procesy historyczne trzeba rozpatrywać na tle ich czasów i norm, które w tamtym czasie obowiązywały, a nie w świetle współczesnych aktualnych tendencji i aktualnych mód” – dodawał prof. Hall.

Dmowski pozostawił po sobie bogaty dorobek polityczny i intelektualny, który wciąż prowokuje dyskusje o granicach patriotyzmu, roli państwa i znaczeniu narodu w życiu publicznym.

Czytaj też:

Stanisław Cat-Mackiewicz: …Wielopolski, Dmowski…

Roman Dmowski: król naszych pojęć

Kresy.pl / PAP