Lekarze Pawiaka zarażali więźniów tyfusem, żeby umożliwić im ucieczkę
21 sierpnia 1944 roku, w trakcie Powstania Warszawskiego, Niemcy wysadzili w powietrze zabudowania Pawiaka – największego więzienia politycznego w okupowanej Polsce.
Pawiak stał się jednym z najważniejszych symboli martyrologii Polaków w czasie II wojny światowej. Historia tego słynnego więzienia jest jednak o wiele starsza.
Pawiak powstał w latach 30. XIX wieku, w czasie zaboru rosyjskiego, przy ulicy Pawiej w Warszawie. Początkowo przeznaczony był dla więźniów kryminalnych, lecz szybko stał się miejscem osadzania również więźniów politycznych – członków Rządu Narodowego, powstańców styczniowych czy działaczy ruchów robotniczych. Obok części męskiej funkcjonowało więzienie żeńskie, zwane „Serbią”.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Pawiak nadal pełnił rolę więzienia, aż do 1939 roku, gdy po zajęciu Warszawy Niemcy przekształcili go w więzienie śledcze Gestapo.
Niemiecki adres grozy
W czasie okupacji na Pawiak trafiali przede wszystkim członkowie polskiego podziemia, osoby schwytane podczas łapanek, całe rodziny – także kobiety i dzieci. Przetrzymywano tam również jeńców wojennych, co stanowiło jaskrawe naruszenie konwencji międzynarodowych.
Stanisław Miedza-Tomaszewski, artysta Biura Informacji i Propagandy (BIP), swój pobyt w tym więzieniu wspominał tak: „[…] rozpoczął się okres życia na Pawiaku, urozmaicony śledztwami na Szucha. Nie czułem, że należę do jakiejkolwiek organizacji czy też do siebie. Byłem własnością gestapowców, którzy robili ze mną, co tylko chcieli”.
Osadzeni na Pawiaku byli torturowani, wymuszano na nich zeznania, zsyłano ich do obozów lub zabijano. Więźniów skazanych na śmierć wieszano albo rozstrzeliwano. Robiono to m.in. w ruinach dawnej „żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej” (getta) – zwłaszcza na posesjach sąsiadujących z Pawiakiem ulic: Dzielnej, Gęsiej, Zamenhofa, Lubeckiego i Nowolipki.
Wśród więźniów byli m.in. polityk Maciej Rataj, olimpijczyk Janusz Kusociński, franciszkanin św. Maksymilian Kolbe, artystka Hanka Ordonówna, pedagog Janusz Korczak czy działaczka Irena Sendlerowa.
Według szacunków w latach 1939–1944 przez Pawiak przeszło około 100 tysięcy osób. Z tej liczby blisko 37 tysięcy zostało rozstrzelanych, a około 60 tysięcy deportowano do obozów koncentracyjnych i na roboty przymusowe. Najmłodszy więzień miał 9 lat, najstarszy – 82.
Konspiracja za murami
Pomimo terroru, w murach Pawiaka działała zorganizowana siatka konspiracyjna, tworzona przez więźniów funkcyjnych, lekarzy i polskich strażników. To dzięki niej możliwa była m.in. spektakularna akcja odbicia Jana Bytnara „Rudego” w 1943 roku (akcja pod Arsenałem).
Lekarze, narażając życie, potajemnie zarażali więźniów tyfusem (wcześniej podając im szczepionkę), aby uchronić ich przed przesłuchaniami lub umożliwić ucieczkę. W ten sposób z Pawiaka wydostał się m.in. cytowany wyżej Miedza-Tomaszewski. Do legendy przeszła też historia tajnej matury, którą grupa dziewcząt zdała… na więziennym spacerniaku.
Likwidacja i zagłada Pawiaka
W lipcu 1944 roku, wobec zbliżającego się frontu, Niemcy rozpoczęli likwidację więzienia. 30 lipca w ostatnim transporcie wysłali 1 800 więźniów do obozów w Gross-Rosen i Ravensbrück. Po serii egzekucji załoga niemiecka opuściła więzienie.
21 sierpnia 1944 roku Pawiak wraz z przyległymi budynkami, w tym „Serbią”, został wysadzony w powietrze. Po dawnej katowni pozostał jedynie fragment bramy i stary wiąz. To właśnie na nim rodziny ofiar zaczęły wieszać tabliczki z nazwiskami pomordowanych. Wiąz stał się symbolem pamięci – gdy usechł w 2004 roku, odlano jego replikę z brązu, którą w 2005 roku ustawiono w miejscu oryginału.
Pamięć trwalsza od murów
W 1965 roku na zachowanych fundamentach otwarto Muzeum Więzienia Pawiak, które gromadzi dokumenty, przedmioty i pamiątki więźniów. To nie tylko miejsce pamięci, lecz także instytucja edukacyjna, organizująca lekcje historii, wystawy i coroczne Dni Pamięci Pawiaka.
Dziś Pawiak jest częścią Muzeum Niepodległości. Pozostaje jednym z najważniejszych świadectw martyrologii narodu polskiego w czasie II wojny światowej.
Kresy.pl / Polska Zbrojna / Przystanek Historia
