„Nasza Wieża Eiffla”, czyli Panorama Racławicka [+FOTO]
Dzieło zaprezentowano po raz pierwszy 5 czerwca 1894 roku we Lwowie. Wzbudziło sensację i zachwyt. Oto jego historia.
W drugiej połowie XIX wieku Lwów przygotowywał się do wielkiego wydarzenia – Powszechnej Wystawy Krajowej, która miała ukazać dorobek gospodarczy, kulturalny i cywilizacyjny Galicji w ramach monarchii austro-węgierskiej. Wystawa miała być nie tylko manifestacją rozwoju, lecz także aktem patriotycznym – podkreśleniem żywotności narodu polskiego w warunkach rozbiorów.
Jednym z najbardziej spektakularnych i symbolicznych przedsięwzięć tej wystawy stała się Panorama Racławicka, monumentalne dzieło malarskie, upamiętniające zwycięską bitwę Tadeusza Kościuszki pod Racławicami z 4 kwietnia 1794 roku.
Dzieło wielu rąk
Pomysłodawcą stworzenia dzieła był Jan Styka, który w 1892 roku zaproponował namalowanie pierwszej polskiej panoramy. Ta forma malarstwa panoramicznego, wówczas popularna w Europie, pozwalała widzowi „zanurzyć się” w obrazie, dając złudzenie przestrzeni 3D.
Do współpracy Styka zaprosił Wojciecha Kossaka, wybitnego batalistę. Dla wsparcia przedsięwzięcia powołano Komitet Budowy Panoramy, który rozpoczął pracę 6 stycznia 1893 roku. Postanowiono utworzyć konsorcjum akcjonariuszy, wystąpić o kredyt bankowy i zdobyć fundusze – szacowany koszt realizacji wynosił 100 tys. złotych reńskich. Ostateczny koszt zamknął się w 115 tys., ale inwestycja szybko się zwróciła.
Obraz powstawał w specjalnie wybudowanej rotundzie, zaprojektowanej przez Ludwika Baldwina-Ramułta. Była ona wykonana z gotowych elementów, sprowadzonych z Wiednia. Wnętrze rotundy – pozbawione okien, przykryte kopułą z latarnią – miało kierować uwagę wyłącznie na dzieło. Samo płótno o długości 114 metrów i wysokości 15 metrów było rozpięte cylindrycznie wokół centralnej platformy widokowej.
Obraz został namalowany na żaglowym płótnie sprowadzonym z Belgii, złożonym z czternastu piętnastometrowych pasów, które zszyto w jedną całość. Gotowe płótno rozpięto na specjalnym stalowym rusztowaniu, wykonanym przez wiedeńską firmę Gridl. Do gruntowania tkaniny zużyto 750 kg farby.
Konflikty i kompromisy artystyczne
Choć Styka i Kossak byli współautorami dzieła, ich współpraca nie przebiegała bez zgrzytów. Styka był bardziej wizjonerem i organizatorem, Kossak – metodycznym batalistą. Spory dotyczyły zarówno wizji artystycznej, jak i autorstwa konkretnych scen. Rozjemcą okazał się architekt Baldwin-Ramułt, który ustalił formalny podział zadań: Kossak miał kierować pracą artystyczną, Styka odpowiadał za historyczny układ kompozycji.
Wojciech Kossak gotuje zupę dla twórców Panoramy, domena publiczna.
W malowanie zaangażowano wielu znakomitych artystów: Włodzimierza Tetmajera, Wincentego Wodzinowskiego, Zygmunta Rozwadowskiego, Teodora Axentowicza, Tadeusza Popiela i Michała Sozańskiego. Za pejzaże i niebo odpowiadał Ludwig Boller. Prace rozpoczęto w sierpniu 1893 roku, a ukończono po dziewięciu miesiącach.
Triumfalna premiera
Panorama Racławicka została udostępniona publiczności 5 czerwca 1894 roku, w dniu otwarcia Powszechnej Wystawy Krajowej we Lwowie. Miała być dla polskiej wystawy tym, czym Wieża Eiffla dla paryskiej – symbolicznym magnesem, przyciągającym tłumy. Jak pisał Franciszek Morawski: „U nas, chcąc stworzyć coś, coby wszystkich przyciągało, stworzono obraz, przedstawiający jedną chwilę z życia tego, co nam najdroższe – z życia ojczyzny. A wybrano jedną z najpiękniejszych chwil i formę najbardziej do jej przedstawienia się nadającą, formę panoram”.
Obraz ukazywał kulminacyjny moment bitwy: atak kosynierów na rosyjskie działa, w tym bohaterski czyn Wojciecha Bartosza Głowackiego. Dzięki efektom świetlnym, perspektywicznym i realistycznym detalom, widzowie stawali się niemal „uczestnikami” wydarzeń.
W czasie trwania wystawy Panorama przyciągnęła setki tysięcy odwiedzających. Tylko w jedną niedzielę sprzedano prawie 2000 biletów. Zwiedzający – w tym chłopi, weterani, dzieci, a także elity – często reagowali wzruszeniem. Panorama została również doceniona przez cesarza Franciszka Józefa, którego zachwyt („Imposant. Es hat mich frappiert” – „Imponujące. Zafrapowało mnie to”) uczynił z dzieła „arcydzieło” w oczach opinii publicznej.
Wojciech Kossak podczas prac nad Panoramą, domena publiczna.
Losy Panoramy – od triumfu do przemilczenia
Po zakończeniu wystawy Panorama pozostała we Lwowie, gdzie przez ponad cztery dekady działało jedno z pierwszych na świecie muzeów poświęconych jednemu obrazowi, czyli właśnie Panoramie. W 1912 roku właścicielem obrazu została gmina miasta Lwowa.
Podczas II wojny światowej obraz uległ częściowemu zniszczeniu, a najpoważniejsze uszkodzenia powstały w wyniku radzieckich bombardowań 9 kwietnia 1944 roku. Panorama została ocalona przed dalszym zniszczeniem dzięki zwinięciu w rulon i ukryciu w klasztorze bernardynów we Lwowie.
Po II wojnie światowej, w 1946 roku, obraz przewieziono do Polski jako „dar narodu ukraińskiego”. Jednak przez kolejne czterdzieści lat był ukrywany z powodów politycznych. Od lat 60. XX wieku w Muzeum Śląskim we Wrocławiu (obecnie: Narodowe) prezentowano jedynie fragmenty Panoramy, a reszta malowidła przechodziła sporadyczne prace konserwatorskie. Równocześnie toczyły się nieoficjalne dyskusje o miejscu jej przyszłej ekspozycji.
Panorama Racławicka, fragment obrazu
Czytaj też: Chłopi nie znali słowa PARDON. Tak wygraliśmy pod Racławicami
Z polecenia prof. Wiktora Zina Panorama trafiła nawet tymczasowo na Zamek Królewski w Warszawie. Po Sierpniu 1980 klimat polityczny się zmienił, a nowo powołany Społeczny Komitet Panoramy Racławickiej pod przewodnictwem prof. Alfreda Jahna doprowadził do decyzji o ostatecznym i pełnym wystawieniu dzieła we Wrocławiu. Mimo trudnej sytuacji gospodarczej i ogromnych wyzwań konserwatorskich, po pięciu latach prac nowa rotunda została ukończona, a ekspozycję otwarto 14 czerwca 1985 roku.
Panorama Racławicka to nie tylko dzieło malarskie. To symbol narodowej wytrwałości. Nawet dziś – ponad 130 lat po premierze – malowidło Kossaka i Styki wciąż wzbudza podziw, a jego historia dowodzi, jak potężnym medium może być sztuka narodowa.
Panorama, fragment ekspozycji we Wrocławiu, fot. Palickap/Wikipedia, lic. cc-by-sa 4.0.
