Kresy w kartografii XVI wieku

Ziemie kresowe będąc ważną częścią Rzeczypospolitej, a przy tym obejmujące stosunkowo duże terytorium, musiały z czasem znaleźć się na opracowaniach kartograficznych poświęconych tym fragmentom Europy.

Artykuł traktuje – w głównej mierze – o terenach nazywanych w polskiej historiografii Rusią Czerwoną. Samo województwo ruskie wg. Kazimierza Przybosia obejmowało terytorium o łącznej powierzchni ponad 51 000 km2 . Było to więc terytorium o sporym obszarze, gdzie krzyżowały się szlaki kupieckie z południa i wschodu Europy, ze szlakami prowadzącymi z zachodniej i północnej części kontynentu. Stan badań nad kartografią Rusi Czerwonej oparty jest w głównej mierze na badaniach ogólniejszych, które dotyczą m.in. takich dziedzin nauki jak: historia kartografii polskiej, bibliografie zasobów kartograficznych, badania nad krajobrazem polityczno-historycznym.

Ziemie te będąc ważną częścią Rzeczypospolitej, a przy tym obejmujące stosunkowo duże terytorium, musiały z czasem znaleźć się na opracowaniach kartograficznych poświęconych tym fragmentom Europy. Historyk kartografii Karol Buczek podaje ciekawą informacje, odnoszącą się do rzekomo istniejących map (koniec XV wieku) ziem ruskich Litwy i Korony, które to mapy sporządzić mieli Turcy w oparciu o informację pochodzące ze źródeł wywiadu wojskowego, przytaczając na poparcie swych słów relację podaną w liście wojewody podolskiego Jakuba Buczackiego do króla Jana Olbrachta, a mówiącą o posiadaniu przez tychże Turków na terenie Rusi Czerwonej wywiadowców oraz sporządzeniu papierowej karty z zaznaczonymi grodami na terenie ziem ruskich Litwy i Korony (również z grodami czerwonoruskimi). Za pierwszą mapę, na której, w miarę dokładny sposób przedstawiono omawiane w niniejszym tekście tereny, można uznać mapę Niemiec z krajami przyległymi, której autorstwo przypisywane jest kardynałowi Mikołajowi z Kuzy. Przedstawia ona tereny Rusi Czerwonej, a Karol Buczek wysuwa hipotezę, że w jej redagowaniu pomagał ktoś z tych terenów. Na mapie kardynała Mikołaja z Kuzy znaleźć można m.in. miejscowości z terenów Rusi Czerwonej jak Przemyśl, Jarosław, Gródek, Wisznia, Lwów, Gliniany, Drohobycz, Sambor i Sanok oraz zaznaczone nazwy Polonia Minor, Podolia, a także Rubra Russia.

Dalsze kartograficzne obrazy Rusi Czerwonej w XVI wieku najczęściej przedstawiane były jako pewien, integralny, fragment całości obrazu Rzeczypospolitej ukazanego w postaci mapy. Prawdziwy przełom w zakresie sztuki kartograficznej tych terenów dokonał się wraz z pojawieniem się Bernarda Wapowskiego oraz opracowań przez niego wykonanych. Bernard Wapowski urodził się ok. 1450 roku w Radochońcach koło Mościsk, lecz wychowywał się w Wapowcach pod Przemyślem. Pojawia się on w źródłach po raz pierwszy w roku 1493 w metryce uniwersyteckiej Akademii Krakowskiej jako Bernardus Stanislai de Radochonycze dieocesis Cracoviensis.

Pierwsze doświadczenia na polu kartograficznym, zdobywał Bernard Wapowski przebywając w Rzymie. Pomagał tam m.in. Markowi Benewentano przy opracowaniu „nowej” mapy Europy Środkowej będącej przeróbką mapy Mikołaja z Kuzy. Wniósł on kilka nowych informacji geograficznych, w tym nazwy swych rodzinnych miejscowości oraz rzeki San. Już w 1526 roku krakowski drukarz Florian Ungler wydał dwie sztychowane w drzewie „mapy Sarmacji” autorstwa Bernarda Wapowskiego. Pierwsza z tych map obejmowała tereny południowej i środkowej Polski, Węgry, północną część Półwyspu Bałkańskiego oraz większą część Wielkiego Księstwa Litewskiego i Chanatu Krymskiego, a także skrawki terytoriów moskiewskich. Bernard Wapowski był także twórcą wielkiej mapy Polski wykonanej w skali 1:1 000 000, i z tego względu nazywanej potocznie „milionówką” Dla terenów Rusi Czerwonej pomiary i współrzędne geograficzne poszczególnych punktów były wcale dokładne i przewyższały analogiczne dane z terenów Wielkopolski, a opierały się zapewne na danych astronomicznych, którymi dysponował Bernard Wapowski korzystając również z pomocy innych uczonych pracujących w Polsce. Mapa autorstwa kardynała Mikołaja z Kuzy opracowana najwcześniej i zawierająca bogatą treść odnoszącą się do interesujących nas terenów Rusi Czerwonej stanowiła przez cały XVI wiek podstawę dla tworzenia innych map, zarówno polskich jak i zagranicznych. Kolejne mapy jakie można wymienić w tym kontekście to „Sarmatiae Europeae tabula”autorstwa Marka z Benewentu i Jana Costa z Werony, nosząca ten sam tytuł jak poprzedniczka mapa wykonana przez Bernarda Sylwana z Eboli oraz „Tabula moderna Sarmatiae Europae sive Hungariae, Poloniae, Russiae, Prusiae et Valachiae”wydaną przez E. Melemaeo. Mapa Marka z Benewentu i Jana Costy z Werony przedrukowywana była często przez włoskich wydawców i była równie często przerabiana, stając się podstawą mapy „Tabula moderna Sarmatiae Europae sive Hungariae,Poloniae, Russiae, Prusiae et Valachiae”. Z kolei „milionówka” Bernarda Wapowskiego, być może stanowiła inspiracje i pewną podstawę dla map Europy, autorstwa m.in. Henryka Zella, Gerarda Merkatora, Kaspera Vopeliusa oraz mapy Skandynawii Olausa Magnusa. Natomiast pierwsza z wyżej wymienionych map Bernarda Wapowskiego wykonana została w skali ok. 1:2 900 000 i stanowiła bardzo duży postęp w przedstawieniu kartograficznego obrazu Europy południowo-wschodniej. O jej znaczeniu może świadczyć fakt, że na wszystkich wydawanych w Europie Zachodniej po 1526 roku mapach całej Europy, duża część zlewiska Morza Czarnego – tj. dorzecza Dniepru, Bohu, Dniestru oraz dolnego Dunaju – przedstawiana była w oparciu o omawianą mapę Bernarda Wapowskiego.

Pozostałe dzieła XVI – wiecznej kartografii Polskiej przedstawiające tereny Rusi Czerwonej to mapy autorstwa Wacława Grodeckiego, mapa Andrzeja Pograbiusa oraz mapy Stanisława Sarnickiego, Macieja Strubicza i ogólnie rzecz ujmując, kartografów ery batoriańskiej. Mapa Wacława Grodeckiego, którą opublikował ok. 1562 roku Jan Oporin z Bazylei, wysztychowana została w drzewie i wykonana została w skali ok. 1:1 680 000. Mapa ta w ¾ była zmienioną redakcją „milionówki” Bernarda Wapowskiego, zaś pozostała jej część pokazywała dodane przez Wacława Grodeckiego tereny położone nad Dnieprem, Berezyną, dolną Prypecią oraz dolnym Dniestrem i Bohem. W 1569 roku w Padwie, Andrzej Pograbka (Pograbius) z Pilzna sporządził wydaną w Wenecji w 1570 roku mapę „Partis Sarmatiae Europeae, quae Sigismundo Augusto Regi Poloniae potentissimo subiacet, nova descriptio”w skali około 1:2 000 000. Mapa ta jest oparta na przeróbce mapy Wacława Grodeckiego, z wykorzystaniem mapy Europy autorstwa Gerarda Merkatora. Dla interesujących nas terenów wnosi ona tyle, że pojawiają się na niej zaznaczone drogi pomiędzy miastami, m.in. droga z Krakowa przez Lwów do Kamieńca Podolskiego oraz lasy, będące na terenie odpowiadającym Rusi Czerwonej, swego rodzaju element dekoracyjny. Na zakończenie niniejszego tekstu, wypada wspomnieć jeszcze o mapach Macieja Strubicza i Krzysztofa Radziwiłł „Sierotki”. Po Macieju Strubiczu zachowała się w oryginale tylko jedna mapa. Jest nią wydrukowana w 1589 roku w kolońskim wydaniu „Polonii”Marcina Kromera, przygotowana w skali ok. 1:3 000 000 mapa pt. „Magnus Ducatus Lithuanie, Livonie et Moscoviedescripto”. Natomiast mapa Krzysztofa Radziwiłła Sierotki – Tomasza Makowskiego, wykonana w skali 1:1 300 000 na czterech arkuszach, przedstawia Wielkie Księstwo Litewskie oraz ziemie należące do tegoż przed 1569 rokiem, a mianowicie Podlasie, Wołyń i Kijowszczyznę oraz należące do Korony Podole, a także część Małopolski i Mazowsza. Mapa ta jest bardzo ważnym „produktem” kartografii polskiej przełomu XVI – XVII wieku, biorąc pod uwagę jej dużą dokładność odnośnie pomiarów poszczególnych punktów geograficznych.

Następne prace z zakresu kartograficznego przedstawienia obrazu Rzeczypospolitej w postaci map, a co za tym idzie, również umieszczenia na tym obrazie terenów Rusi Czerwonej można odnieść dopiero do osoby francuskiego kartografa Wilhelma Le Vasseu’ra de Beauplana, którego to prace dotyczące terenów ukrainnych Rzeczypospolitej, odcisnęły niezatarte piętno na polskiej sztuce kartograficznej XVII wieku.

Jacek Drozd