Biblioteka Załuskich była największą publiczną biblioteką XVIII-wiecznej Europy. Część zbiorów nadal znajduje się w Rosji
8 sierpnia 1747 roku w Warszawie bracia Andrzej Stanisław i Józef Andrzej Załuscy, bibliofile o rozległych kontaktach i ogromnych ambicjach, otworzyli Bibliotekę Publiczną Załuskich.
Była to pierwsza publiczna biblioteka w Polsce i jedna z pierwszych narodowych w Europie. Początkowo liczyła ok. 200 tys. woluminów i 10 tys. rękopisów, co czyniło ją największą książnicą publiczną XVIII-wiecznej Europy. Jej zasób rósł błyskawicznie – w 1794 roku obejmował już 400 tys. tomów.
Początkiem kolekcji były odziedziczone i zakupione księgozbiory, m.in. prymasa Stefana Olszowskiego, króla Zygmunta Augusta czy rodziny Sobieskich. Bracia systematycznie powiększali zbiory, skupując druki w kraju i za granicą, pozyskując dary oraz zabiegając o egzemplarze od drukarzy. Od 1780 roku, decyzją Sejmu, otrzymywali obowiązkowy egzemplarz każdej polskiej publikacji.
Biblioteka mieściła się w przebudowanym pałacu Daniłowiczowskim i pełniła rolę centrum życia intelektualnego Rzeczypospolitej. Korzystali z niej m.in. Stanisław Konarski, Adam Naruszewicz czy Józef Wybicki. Organizowano konkursy literackie, posiedzenia naukowe i aukcje książek.
Tragiczny los księgozbioru rozpoczął się po upadku insurekcji kościuszkowskiej. Na rozkaz carycy Katarzyny II całość skonfiskowano i wywieziono do Petersburga, gdzie stała się podstawą Cesarskiej Biblioteki Publicznej. Część zbiorów zwrócono Polsce po traktacie ryskim (1921), lecz większość została spalona przez Niemców w 1944 roku.
Czytaj też: W Berlinie odnaleziono polskie dzieło zrabowane w 1941 roku. Niemcy będą negocjować jego zwrot
Do dziś Biblioteka Narodowa prowadzi badania nad zachowanymi w Rosji fragmentami zbioru, identyfikując rękopisy i starodruki. Biblioteka Załuskich, choć zniszczona, pozostaje symbolem ambicji i rozmachu polskiego Oświecenia oraz dążenia do ochrony narodowego piśmiennictwa.
Kresy.pl / Biblioteka Narodowa
Czytaj też: Narodowa arka: Ossolineum
