Był intrygantem, ale zdolnym wodzem. 6 czerwca 1664 roku hetman Pac rozgromił Moskwitów pod Witebskiem
6 czerwca 1664 roku jest w części polskich kalendariów wskazywany jako data bitwy pod Witebskiem, jednego z wyraźnych zwycięstw wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego nad siłami moskiewskimi w końcowej fazie wojny polsko-rosyjskiej z lat 1654–1667.
Starcie wojsk hetmana polnego litewskiego Michała Kazimierza Paca z armią kniazia Iwana Chowańskiego nad rzeką Łuczesą w pobliżu Witebska przyniosło siłom Rzeczypospolitej wspaniały triumf.
Siły litewskie poniosły niewielkie straty, szacowane na mniej niż 100 ludzi, podczas gdy armia moskiewska utraciła kilka tysięcy żołnierzy. Zdobyto również 10 dział i 63 moskiewskie sztandary. Po klęsce doszło do zmian w dowództwie pułku nowogrodzkiego: Chowańskiego odwołano do Moskwy, a większą rolę w dowodzeniu powierzono Jurijowi Dołgorukowowi.
Zwycięstwo było związane z działaniami wojennymi prowadzonymi po nieudanej wyprawie Jana Kazimierza na Moskwę z lat 1663–1664. Wiosną 1664 roku część wojsk pod wodzą Paca skierowano na północ, by przeciwdziałać oddziałom moskiewskim operującym we wschodniej części Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wojska Chowańskiego spustoszyły okolice Dubrowny, Orszy, Tołoczyna i Borysowa, po czym zostały rozbite przez siły litewskie nad Łuczesą pod Witebskiem.
Hetman Pac: zdolny wódz i przeciwnik Sobieskiego
Służbę wojskową Michał Kazimierz Pac rozpoczął podczas zmagań z Kozakami Chmielnickiego, choć w początkowym okresie nie wyróżniał się szczególnie na polu bitwy. Rozgłos przyniósł mu raczej pojedynek o pannę Orchowską, w którym ciężko zranił Jana Sobieskiego. Zdarzenie to zapoczątkowało ich długoletni osobisty konflikt.
W czasie potopu szwedzkiego Pac podpisał akt poddania Litwy, lecz szybko porzucił Szwedów. Walczył następnie w Prusach Książęcych i Inflantach, szczególnie odznaczając się podczas oblężenia Parnawy. Awansował szybko, a w 1663 roku – dzięki wpływom krewnego Krzysztofa Paca – został hetmanem polnym litewskim.
Formalnie pozostawał lojalny wobec Jana Kazimierza, także w czasie rokoszu Lubomirskiego. Po objęciu buławy wielkiej litewskiej w 1667 roku przeszedł jednak do opozycji wobec monarchy. Jego postawa stawała się coraz bardziej konfliktowa, co widoczne było zwłaszcza w relacjach z Janem Sobieskim.
W cieniu Sobieskiego
Za panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego Pac uzyskał znaczne wpływy polityczne. Wszedł wówczas w otwarty konflikt z Sobieskim, starając się osłabić środowisko skupione wokół przyszłego króla. Choć wsparł Sobieskiego w bitwie pod Chocimiem, to zaraz po zwycięstwie opuścił obóz wraz ze swoimi oddziałami, uniemożliwiając pełne wykorzystanie sukcesu militarnego. Spotkało się to z krytyką zarówno ze strony opinii publicznej, jak i jego własnego protektora – Krzysztofa Paca.
Po elekcji Jana III Sobieskiego Pac kontynuował działalność opozycyjną. W czasie trudnej kampanii 1674 roku opuścił obóz wojskowy, co król uznał za akt jawnej dezercji. Królowa Maria Kazimiera, chcąc unieszkodliwić niebezpiecznego politycznego rywala, zaproponowała mu małżeństwo ze swoją siostrą Marią Anną. Pac odmówił i pozostał do końca życia kawalerem.
Choć Michał Kazimierz Pac był sprawnym wodzem i jednym z głównych dowódców Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVII wieku, w pamięci potomnych zapisał się przede wszystkim jako nieprzejednany przeciwnik Jana Sobieskiego oraz przedstawiciel magnackiej opozycji. Był współorganizatorem antykrólewskiego spisku z 1678 roku i torpedował plany monarchy, zwłaszcza dotyczące ekspansji nad Bałtykiem.
Jego polityczna aktywność symbolizuje schyłek potęgi rodu Paców, którzy wkrótce zostali zepchnięci w cień przez dominujących w Wielkim Księstwie Litewskim Sapiehów. Pomimo kontrowersji należy pamiętać także o zwycięstwie Michała Kazimierza Paca pod Witebskiem – jednym z wyraźnych triumfów wojsk litewskich Rzeczypospolitej w trudnym XVII stuleciu.
To była ostatnia wspaniała elekcja: Jan III Sobieski
Artykuły henrykowskie: to była nasza pierwsza pisana konstytucja
Kresy.pl / Wilanów
