Archangielsk

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 1, pod red. F. Sulimirskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, Warszawa 1880, s. 46.

Archangielsk, 1.) miasto gubernialne i por­towe, na prawym brzegu Dźwiny północnej, o 7½, mil od jej ujścia pod 64° 34′ szer. półn. i 56° 33′ dł. wsch. Odległe od Petersburga na 1100 w. Gdzie teraz A. się wznosi, był dawniej monaster Michała-Archanioła. W roku 1583 z rozkazu Iwana Groźnego zbudowano niedaleko monasteru ostrog Nowe-Chołmogory, znany u cudzoziemców pod nazwaniem portu św. Michała, albo św. Mikołaja. W 1637 r. Nowe-Chołmogory pożar zniszczył, a na ich zgliszczu wybudowany dzisiejszy A. Z po­czątku zostawał pod zarządem wojewodów dźwińskich, mieszkających zimą w Chołmogorach, a latem, podczas trwania żeglugi, w A.; ale w r. 1702 Piotr W. przeniósł do tego osta­tniego urząd wojewodziński, a w 1710 r. A. nazwano miastem gubernialnem. Piotr W. trzy razy gościł w A., i w początkach panowa­nia czynnie zajmował się ożywieniem jego han­dlu. W r. 1701 dla obrony miasta od strony morza założył o 2½ mil od niego, przy głów­nej przystani Dźwiny, twierdze Nowodzwińską. W skład A. wchodzi Sołombolska wieś, w któ­rej znajduje się admiralicya i warsztaty okrę­towe, założone przez Piotra W., oraz przystań kupiecka. W A. zasługują na uwagę: koś­ciół katedralny, w którym przechowuje się krzyż, wystawiony przez Piotra I nad odnogą Unską, po powrocie jego z monasteru sołowieckiego, na pamiątkę cudownego ocalenia od burzy; zamek komory celnej, pomnik poety Łomonosowa, wzniesiony w r. 1832, cukro­wnia Brandta i t. d. Cerkwi znajduje się w nim 16; monaster 1, Michajłowski; jest też paraf. kościół katol. śś. Piotra i Pawła. Pa­rafia katol. archidyecezyi mohilowskiej liczy dusz 137. Mieszkańców przeszło 31,000, z któ­rych do 15,000 we wsi Sołombolskiej; dm. 2500. Z fabryk i zakładów znaczniejsze są: cukrowe, lnu i przędzy, pędzenia smoły, oraz terpentyny, wędzarnie ryb i mięsa. A. gub. zajmuje północną krawędź Rossyi europejskiej, granicząc z morzem Lodowatem, z górami Uralskiemi i z Finlandyą. W dawniejszych cza­sach zamieszkana była przez naród fińskiego pochodzenia i wchodziła w skład Bijarmi, czyli Wielkiej Permii. Według świadectwa Nesto­ra znali ją Słowianie jeszcze przed przybyciem Ruryka. Później nowogrodzianie zwiedzali tę krainę, zajmując się myśliwstwem i rybołówstwem, oraz handlem: płynęli z Wołchowa do Wodły wodą, potem szli do Onegi lądem, a z Onegi do łańcucha gór Kamiennych znowu wodą. Od sposobu podróżowania, ziemię za lądową drogą (za wołokom) nowogrodzianie nazwali Zawołoczjem, a mieszkające w niej narody Zawołocką Czudią. Między temi narodami nowo­grodzianie odróżniali jednakże oddzielne plemię Jugrów, mieszkających między teraźniejszym Pustozierskiem a gubernią wiacką. W póź­niejszym czasie Zawołoczje opanowali nowo­grodzcy ochotnicy (Uszkujniki, od wyrazu uszkuj, statek wodny); w XI wieku wiele ob­szernych ziem tej krainy należało już do posadników (naczelników rzeczypospolitej), bojarów i funduszów duchownych. Potworzyły się miasteczka i przystanie na brzegu morskim; zawiązały się stosunki handlowe z duńskiemi i normandzkiemi żeglarzami; w stronach tych rozszerzyła się powoli wiara chrześciańska; pobożny Stefan Karp (1375) był jednym z najgorliwszych apostołów krainy naddźwińskiej; pozakładane zostały monastery, cerkwie. Po zniszczeniu niepodległości Nowogrodu w 1475 r., Iwan III przyłączył do księztwa moskiew­skiego większą część zawołockiej Czudii, a wkrót­ce potem w 1496 r. opanował i ziemię jugorską. W 1553 r. angielski marynarz Richard Chancellor przybył do zachodniego ujścia rzeki Dźwiny, i zawarł z Iwanem IV traktat han­dlowy. W roku 1587 założony został Nowo-Chołmogorsk, późniejszy A. Nowy handel był przez czas długi wyłącznym monopolem angiel­skiej białomorskiej kompanii, dopóki car Ale­ksy Michajłowicz nie otworzył w 1648 r. por­tu archangielskiego dla wszystkich narodów. Od tego czasu strona ta, prawie bezludna do­tąd, stawszy się punktem zetknięcia Rossyi z Europą, nabyła wielkiej wagi. W r. 1702 urząd wojewodziński przeniesiony został z Chołmogor do A. W r. 1710 kraina naddźwińska otrzymała nazwanie gubernii. Podczas otwar­cia namiestnictwa wołogodzkiego w 1780 r., gubernia ta przyłączoną do niego była jako okrąg, na koniec w 1784 r. policzoną została w poczet gubernij wielkorosyjskich i otrzyma­ła teraźniejsze swe urządzenie i granice. Gu­bernia ta zamyka w sobie, prócz lądu stałego, wyspy: Nową-Ziemię, Wajgacz, Kałgujew i in­ne na oceanie Północnym; wyspy Sołowiecką, Morżowiec i inne na Morzu Białem. Większa część gubernii leży po tamtej stronie koła bie­gunowego. Gubernia A. zajmuje przestrzeni 754,433 w kw.; ornej ziemi tylko około 250000 dzies. Gubernia dzieli się na 7 powiatów: archangielski, chołmogorski, szenkurski, pinegski, mezeński, onegski i kemski. Obszerne lasy rządowe, składające się z jodły, sosny, świerku, modrzewiu i innych, zajmują około

[s. 47]

28,866,960 dzies. kw.; szczególniej sosna i mo­drzew używają się w A. do budowy okrętów. Znaczniejsze góry w tej gubernii są: na wsch. Uralskie, oddzielające Europę od Azyi, których południowa gałąź, wchodząca w powiat mezeński, znaną jest pod nazwaniem Sabli; na zacho­dzie: Finlandzkie, Czajcyn-Kamień, Bolszeziemielskie pasmo, góry Szechochodzkie, góry Czarnogorskie, góry Zimne. Prócz tego, równolegle do brzegu morskiego ciągną się w wielu miej­scach góry, z których znaczniejsze są Murmań­skie. Z pomiędzy wód skraplających gubernię znaczniejsze są: morza; ocean Północny i morze Białe; rzeki: a) Dźwina północna, połączona kanałem księcia Aleksandra Wirtemberskiego z rzeką Wołgą, przez co tworzy się komunikacya między morzami: Białem, Baltyckiem i Kaspijskiem; b) Pieczora, c) Mezeń, d) Onega; jeziora, których liczba w tej gubernii docho­dzi do 1,145; większe z nich są: Imanora, Piawoziero, Topoziero, Wyższe, Średnie i Niższe Kunto, Pustoziero. Klimat w południowej części gubernii zimny, ostry, ale pomimo to ży­to i jęczmień dobrze się udają; w północnej czę­ści niezmiernie silne i prawie bezustanne mro­zy; jednakże Samojedy, rozsiani za rzeką Pie­czorą po trzęsawiskach, pomiędzy 64° a 69° półn. szer., prowadzą życie koczownicze. Pod­czas krótkiego lata upały bywają nieznośne, ale najmniejszy północno-wschodni wiatr spra­wia chłód dojmujący. Najkrótszy dzień w Archangielsku trwa 3 godziny 11 minut; naj­dłuższy 21 godzin 14 minut; w Kole zaś słońce nie znika z widnokręgu przez trzy tygodnie, i prawie tyleż czasu zimą trwa bez przerwy noc, oświetlona zorzą północną. Ludność była 1860 r. w całej gub. 282,180. Oprócz Rossyan i niewielkiej liczby cudzoziemców, mie­szkających w mieście gubernialnem, ludność składają: Lapończycy, prawie połowa ludno­ści powiatu kolskiego; Samojedy, którzy ko­czują w powiecie mezeńskim; Korele zajmują północno-zachodnią część powiatu kemskiego; i Zyranie. Przemysł w gubernii równie róż­norodny jak i miejscowość. W ogólności mie­szkańców gubernii można rozdzielić na nad­morskich, zajmujących się więcej rybołówstwem i myśliwstwem niżeli gospodarką, i na lądo­wych, których głównem źródłem utrzymania jest rolnictwo, hodowla bydła i t. p. Główniejszym przemysłem w gubernii jest rybo­łówstwo i łowienie morskich zwierząt. Poła­wiają: stokfisz, płaszczki, śledzie, fladry, wyże, łososie, minogi, ostrygi (znane pod nazwiskiem muszel); łowią się tam konie morskie, cielęta morskie, wieloryby i niedźwiedzie. Znajdują się także źródła słone. Powiat A. ma rozl. 28094 w. kw. Opisy najnowsze: miasta A. w „Sborniku archangielskim” 1865 a gubernii A. przez Kozłowa w r. 1865. (Enc. Org.)2.) Archangielska st. poczt., pow. kargopolski, gub. ołonecka, między Kargopolem a stacyą Sijską. 3.) Archangielsko-Golicyńska st. poczt., pow. sarański gub. penzeńskiej, między Sarańskiem a Mokszanami.