Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów – potwierdzenie unii i równości Polski i Litwy

Uchwalone 20 października 1791 roku Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów stanowiło akt uzupełniający Konstytucję 3 maja, doprecyzowujący zasady funkcjonowania unii polsko-litewskiej w zreformowanym ustroju Rzeczypospolitej.

Dokument ten, przyjęty przez aklamację przez Sejm Czteroletni, określał wzajemne relacje Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego po wejściu w życie nowej ustawy rządowej, stanowiąc jednocześnie gwarancję równorzędności obu części wspólnego państwa.

Równy udział przedstawicieli

Zaręczenie powoływało wspólny zarząd nad wojskiem i skarbem Rzeczypospolitej, wprowadzając zasadę równego udziału przedstawicieli Korony i Litwy w Komisji Wojskowej oraz Komisji Skarbowej Obojga Narodów. Zapewniono też alternatę w przewodnictwie tych komisji – raz przypadającą Koronie, raz Litwie. Dokument gwarantował utrzymanie na Litwie odrębnej kasy skarbowej oraz osobnego sądu skarbowego rozpatrującego sprawy litewskie. Jednocześnie zobowiązywał do utrzymania w Wielkim Księstwie Litewskim takiej samej liczby ministrów i urzędników, jak w Koronie, z identycznymi tytułami i uprawnieniami.

Zaręczenie miało rangę aktu konstytucyjnego, stanowiącego integralną część pacta conventa, czyli zobowiązań monarchy wobec Rzeczypospolitej. Oznaczało to, że obowiązywało nie tylko Stanisława Augusta Poniatowskiego, ale również wszystkich jego następców.

Powstało państwo unitarne?

Uchwała sejmowa z 20 października 1791 roku podkreślała ciągłość unii polsko-litewskiej zawartej w Lublinie w 1569 roku. Przyjęcie Zaręczenia było wynikiem kompromisu pomiędzy zwolennikami unitarnego państwa a przedstawicielami litewskiej elity politycznej, która domagała się zachowania odrębności administracyjnej i prawnej Wielkiego Księstwa. Akt ten potwierdzał więc federacyjny charakter Rzeczypospolitej, a zarazem wzmacniał jej jedność polityczną i organizacyjną. Dawał Litwie gwarancję równości wobec Korony przy jednoczesnym utrzymaniu wspólnych instytucji centralnych.

Historycy różnie oceniali znaczenie Zaręczenia. Dawniejsi badacze, jak Stanisław Kutrzeba, Oskar Halecki czy Bogusław Leśnodorski, uważali, że dokument ten ostatecznie zniósł unijny charakter państwa, wprowadzając ustrój unitarny. Współcześni badacze – m.in. Juliusz Bardach, Stanisław Grodziski i Jerzy Malec – wskazują jednak, że było to raczej odnowienie i unowocześnienie Unii Lubelskiej, a nie jej likwidacja.

„Zaręczenie wzajemne było zwieńczeniem procesu przemian zachodzących w stosunku Polski do Litwy w omawianym okresie. Będąc produktem działalności mającej na celu zespolenie władzy wykonawczej w całym państwie, zachowywało jednocześnie odrębność prowincji litewskiej i jej prawa. W Zaręczeniu Litwa wyraziła ostatecznie swą akceptację na centralizację władz, jednak za nie byle jaką cenę” – komentuje Jerzy Malec.

Symbol braterstwa

Znaczenie tego aktu wykraczało poza kwestie ustrojowe. Stanowił on symbol braterstwa i współodpowiedzialności dwóch narodów za wspólne państwo. Jak pisał Hugo Kołłątaj, „ponowione zostały między Litwą i Koroną święte unii śluby”. Zaręczenie Wzajemne było zatem nie tylko prawnym aneksem do Konstytucji 3 maja, lecz także wyrazem woli utrzymania nierozerwalnej wspólnoty politycznej i duchowej Polski i Litwy.

Choć dzieło reform Sejmu Wielkiego przerwała konfederacja targowicka i późniejszy upadek Rzeczypospolitej, idee zawarte w Konstytucji 3 maja i Zaręczeniu Wzajemnym przetrwały w pamięci historycznej obu narodów. W XIX wieku inspirowały uczestników powstań i ruchów niepodległościowych, którzy w duchu tych aktów dążyli do odtworzenia wspólnego państwa.

Dziś Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów uznawane jest za istotny element dziedzictwa ustrojowego Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Współczesne obchody rocznic Konstytucji 3 maja coraz częściej przypominają również o tym akcie, który potwierdził wolę współpracy i równości Polski i Litwy. Jak podkreślił litewski parlamentarzysta Emanuelis Zingeris, „20 października 1791 roku przyjęto dokument, który umocnił stosunki federalne Litwy i Polski. Dlatego ważne, byśmy obchodzili obie rocznice”.

Kresy.pl / PAP

Autor korzystał z artykułu: Jerzy Malec, „Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów – w 220. rocznicę uchwalenia”, „Studia Iuridica Toruniensia”, vol. 10 (2012), pp. 147–166. DOI: 10.12775/SIT.2012.007.