Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 1, pod red. F. Sulimirskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, Warszawa 1880, s. 345-348.

Bracław, miasto powiatowe w gub. podol­skiej, nad rz. Bohem, o 240 wiorst od Kamień­ca a 40 wiorst od stacyi Rachny drogi żela­zne odesko-kijowskiej. Dawniej stolica wo­jewództwa bracławskiego, utworzonego w 1569 r. na sejmie unii Litwy z Koroną, składającego się z powiatów: bracławskiego, Winnickiego, i zwinogrodzkiego (gub. kijowska), a w 1791 dodano jeszcze pow. nowobohski. Kroniki już z początku XII w. wzmiankują o B. W 1331 r. Olgierd, wypędziwszy tatarów, oddał rządy Podola Koryatowiczom, którzy tu zamek



[s. 346]

zbudowali i miasto podźwignęli czy też zało­żyli. W 1395 r. Witold, idąc przeciw buntują­cemu się Fiedorowi Koryatowiczowi, zdobył B., a następnie dostał go w dożywocie od Ja­giełły. W 1463 spalony przez ochotników idących, na obronę Kaffy. Starosta Czartory­ski dopędził ich. i w pień wyciął; pięciu miało tylko pozostać. W 1478 r. tatarzy złupili i spalili miasto; od zamku jednak odparci zo­stali. Aleksander w. ks. lit. stał tu obozem, idąc na pomoc królowi Janowi Olbrachtowi w czasie wojny wołoskiej; wzmocnił on zamek, miasto odbudował. Według Samickiego no­siło ono nazwę grodu św. Piotra i w herbie mia­ło wyobrażenie św. Piotra Apostoła. R. 1552 Zygmunt August osadził tu silną załogę i zamek mocniej opatrzył; pomimo to jednak miasto tak było ciągle niszczono przez tatarów, że, stosownie do zezwolenia sejmu 1654 r. mu­siano sejmiki, sądy i akta ziemskie i grodzkie przenieść do Winnicy. Odtąd B. zaczął coraz więcej upadać. W czasie wojen Chmielnickie­go, B. wiele ucierpiał i kilkakrotnie był palo­ny i niszczony. W 1654 r. 12,000 kozaków pod wodzą Paszkareńki, Żelenieckiego i Bohu­sza zamknęło się w B. Wyprawiony przez hetmanów oboźny koronny Stefan Czarniecki z Jędrzejem Potockim stoczył bitwę pod mia­stem i zmusił kozaków opuście je. Zginęło tu 2,000 kozaków, między którymi Nakażny przyboczny Chmielnickiego Juszczyc, Blizny, pułkownicy: Zieleniecki i Macherzyński. Z po­laków poległ dzielny Balent, który świetnie odznaczył się przy wzięciu Buszy. Kozacy miasto zniszczyli do szczętu, zamek wysadzili w powietrze, działa zatopili i most zrujnowali. W 1672 r. B. zajęli Turcy wraz z Podolem, lecz po 3 latach oddali go. W 1674 r. Jan III całą zimę przepędził pod B. Nie zważając na ostrość zimy chan tatarski całe swe siły zgro­madził pod miastem, lecz uczyniona przez króla wycieczka rozgromiła niewiernych i cofnąć się do Krymu ich zmusiła. Książę Kalikst Poniński, podskarbi w. k., otrzymawszy na lat 50 staro­stwo bracławskie, ustąpił je w 1783 r. Tadeuszowi Kozłowskiemu. Lustracja z 1789 r. opisuje nowe miasto i przedmieścia: Czerniszówkę, Słobódkę, Parchiłówkę i Pawlikówkę. Dochodu przynosiło z miasta 12,531 zp., z ca­łego starostwa, do którego należało 21 wsi, 71,813 złp. W 1792 r. we wsi Księdzówce stało 6,000 wojska polskiego pod wodzą ks. Józefa Poniatowskiego; piechotą dowodzili jenerałowie: Poupart, Kościuszko i Czapski; ja­zdą: Wielhorski, Mokronowski i Karwicki, i tu miał się zacząć związek targowicki (? Marczyń­ski). Miasto leży na rozległej płaszczyźnie, źle z drzewa zabudowane, przez pożary ciągle niszczone; tak np. w 1810 r. paliło się 3 razy, w 1811 r. 7 razy, a w 1822 r. aż 10 razy. Miało być dawniej bardzo rozległe i rozciągało się aż do miasteczka, teraz wsi Macochy; dziś pozostały tylko ślady wałów, gruzy dawnego zamku architektury ostrołukowej, na górze nad Bohem, przy ujściu rzeczki Pacówki, gdzie da­wniej było stare miasto, z 730 domów złożone z 7 cerkwiami i 1 kościołem katolickim. Dziś B. liczy 5435 mieszkańców, w tej liczbie 1728 prawosławnych, 844 katolików, 2863 izr. Cer­kwi prawosławnych 2. Paraf, kościół katol. M. B. Szkaplerza Św., z ofiar 1743 wymuro­wany, posiada słynący cudami obraz M. B. Parafia katol. dekanatu t. n.: dusz 4309. Ka­plice w Niższej Kropiwnie i Rajgrodzie. De­kanat bracławski albo hajsyńsko-bracławski dyecezyi łucko-żytomirskiej rozciąga się na dwa powiaty bracławski i hajsyński a parafy obejmuje 9 t. j. 5 w pow. bracławskim: B., Memirów, Tulczyn, Woronowica, Kopijówka a 4 w hajsyńskim: Granów, Kuna, Ładyżyn, Ternówka. Wiernych liczy 14,871. Synagog i domów modlitwy ma B. 5. Domów -muro­wanych 12, drewnianych 618. Zarząd powia­towy, sąd mirowy, kantor pocztowy, telegraf. Handel i przemysł nieznaczny w ręku żydów. Jarmarków znaczniejszych nie ma. Jest tu fa­bryka świec, wyrabiająca na 1100 rs., garbar­ni 2 na 200 rs., browar na 1500 rs. i młyn, wyrabiający na 3500 rs. Apteka i 2 lekarzy. Mostu na Bohu nie ma, przewóz odbywa się promami. Do B. należy 836 dz. ziemi. Wo­jewództwo bracławskie obierało 6 posłów na sejm i 2 deputatów na trybunał. Miało 1 wo­jewodę, 1 kasztelana i 1 starostę grodowego Winnickiego. Wojewodów bracławskich było wszystkich 30, pierwszym był Roman ks. Sanguszko (+ 1571), ostatnim Marcin Grocholski. Kasztelanów zaś było 22: zaczął Jędrzej kniaź Kapusta, zakończył Antoni hr. Czetwertyński. Powiat bracławski graniczy na północ z pow. Winnickim i gub. kijowską, na wschód z gub. kijowską i pow. hajsyńskim, na południe z pow. olhopolskim i jampolskim, na zachód z jampolskim i Winnickim. Powiat zajmuje 55,3 mil kw. czyli wiorst 2705, dziesię­cin 275,580. Powierzchnia pagórkowata, nad rz. Bohem grunt skalisty, w innych miejscach ziemia czarna, miejscami tylko glejowata i pia­szczysta. Lasy w małej ilości, dębowe i mie­szane; sosna pielęgnuje się tylko w ogrodach. Rzeka Boh płynie przez powiat i przyjmuje w swoich granicach, a) Kraśniankę, zaczyna­jącą się w jampolskim pow. pod m. Krasne (wpada pod wsią Rohozną); b) Szpikówkę, za­czynającą się pod m. Szpikowem (wpada pod m. Bracławiem); c) Jazowiec, zaczyna się w Hrynienkach, uchodzi pod wsią Mocosze; d) Sielnica, zaczyna się w bracławskim, pod wsią Lewkowce, wpada do Bohu w hajsyńskim po­wiecie pod m. Ładyżynem. Przyjmuje z lewej

[s. 347]

strony Tulczynkę, przy ujściu której leży m. Tulczyn i Kilczówkę, wypływającą z okolic wsi Wojtowiec, wpada pod wsią Hebanie. Z lewej strony do rz. Sielnicy wpada rzeczka Siarczysta, zaczynająca się pod wsią Michałówką; e) Trościaniec zaczyna się w pow. bracławskim około wsi Krasnohorki, wpada w hajsyńskim około w. Trościanczyka; f) Dochna zaczyna się w pow. olhopolskim, około wsi Bondurowki, płynie przez pow. bracławski, wpada do Bohu w pow. bałckim. Inne pomniejsze rzeczki i strumyki są: Kutkówka, Wołczek, Horodnia, Idzka, Baksza, Kozarycha, Zabokrzyczka i Batoh. Jezior wielkich nie ma; małe, tworzące się z deszczów, w czasie go­rącego lata wysychają. Ludność pow. bracławskiego jest męż. 81,399, kob. 79,388: razem 160,787 mieszkańców. Pod względem religii: prawosławnych męż. 64536, kob. 62138, razem 126,667; katolików męz. 4934, kob. 4714, razem 9648; protestantów męz. 100, kob. 98, razom 198; izraelitów męz. 11,047, kob. 11598, razom 22,645; sekciarzy męz. 783, kob. 846, razem 1629. Pod względem stanów: szla­chty: m. 943, kob. 1002, razem 1945; ducho­wieństwa m. 851, kob. 917, razem 1768; mie­szczan m. 14,332, kob. 14906, razem 29238; włościan m. 60,881, kob. 60,180, razem 121,061; innych stanów m. 4382, kob. 2383, razem 6765. W stosunku do rozległości w pow. bracławskim wypada na 1 milę kwadr. 2906 mieszk., na wiorstę 60, a na jednego mieszkań­ca 1,6 dzies. Ruch ludności w pow. bracławskim 1878 r. był następujący: ślubów było w Bracławiu 86, w pow. 1882. Urodzonych w Bracławiu m. 201, kob. 144; razem 345; w pow. m. 4185, kob. 3811: razem 7996. Zmarłych w Bracławiu m. 127, kob. 100: ra­zem 227; w pow. m. 3341, k. 3310: razem 6651. Przewyżka więc urodź, nad zmarł, w Bracławiu jest 118, w pow. zaś 1345. Z ogólnej liczby wykazanej ziemi jest: Pod zabudowaniami, ogrodami, wygonami 15,354 dz., pod polami 109,006 dz., pod łąkami 44,681 dz., pod lasem 96,974 dz., pod błotami i wodą 9562 dz. Ilość lasu jednak w ostatnich la­tach znacznie zmniejszyła się. W 1877 r. zasiano pszenicy: przez obyw. 13632, przez włościan 14203, przez miesz. 1645: razem 29480; zebrano przez obyw. 88570, włość. 81654, miesz. 9212: razem 179436 czet.; żyta: przez obyw. 3977, włościan 25154,miesz. 1137: razem 30268; zebrano: obyw. 22504, włość. 135233, miesz. 5934: razem 163671 czet.; owsa obyw. 11405, włość. 14814, miesz. 1388: razem 27607; zebrano przez obyw. 63361, włość. 77,246, miesz. 7868: razem 148,475; hreczki obyw. 1275, włość. 4814, miesz. 516: razem 6554; zebrano przez obyw. 6181, włość. 19860, miesz. 2259: razem 28300 czet.; ję­czmienia: obyw. 3457, włościan. 11228, miesz. 865: razem 15550; zebrano obyw. 15354, włos. 45095, miesz. 4025: razem 64474 czetwort. Oprócz tego pow. produkuje znaczną ilość bu­raków do 6 cukrowni, i innego zboża. Fabryk świec 5 z produkcyą 6100 rs., zatrudnia 6 lu­dzi; mydła 1 z prod. 1300rs., zatr. 2 lud.; gar­barni 5 z prod. 2200, zatr. 8; fabryk cukru 6 z prod. 834,000 rs., zat. 2760; gorzelni 9 z prod. 340,000 rs., zatr. rob. 100; browarów 2 z prod. 24,500 rs., zatr. 20 lud.; tytuniu 2 z prod. 34,500 rs., zatr. 20 lud.; cegielni 5 z prod. 7,200 rs., zatr. 40 lud.; hamerni 4 z prod. 8,300 rs., zatr. 8.; fabryka powozów l z prod. 7,000 rs. 18 lud., młynów krupczatek 7 z prod. 33500 rs., zatr. 24 lud.; młyn. parowy 1 z prod. 2,400 rs., zatr. 7 lud. Razem więc jest 48 fabryk z produkcyą 1,302,000, zatrudnia­jących 3,000 ludzi. Pod względem oświaty pow. bracławski posiada w Niemirowie gimnazyum 8-klas. klasyczne; utrzymanie jego ro­czne kosztuje 38,841 rs. Hr. Bolesław Poto­cki daje na to 33,000 rs., resztę dodaje rząd. Nau­czycieli jest 22, uczniów w roku przeszłym szkolnym było 444; z tych pod względem re­ligii: prawosławnych 173, katol. 193, izrael. 63, protestant. 15. Oprócz tego w B. jest szkoła powiatowa 2-klasowa; w Niemirowie przy monastyrze prawosławnym szkółka żeń­ska, i przy gminach elementarne szkółki dla włościan. Cerkwi i monastyrów w pow. bracławskim 118, synagog i meczetów 26. Pow. bracławski tworzy oddzielny dekanat rzymsko­katolicki (ob. wyżej). Kolej żelazna odesko-kijowska przechodzi zachodnią częścią pow. i na gruncie pow. ma tylko jedne stacyą: Wapniarkę. Trakt pocztowy idzie jeden z Win­nicy, drugi z Mohylowa, trzeci z Bałty. Szpi­tali w Bracławiu 2, miejski na 20 łóżek i wię­zienny na 16; oprócz tego przy fabrykach cu­kru na kilku chorych w czasie fabrykacyi. Powiat dzieli się na 4 stany (okręgi) policyjne: w Trościańcu, Tulczynie, Niemirowie, Woronowicy. Gmin 12: w Grabowcu, Peczarze, Rubaniu, Chołodowcach, Żurawlowcach, Szpikowie, Niemirowie, Łuczyńcu, Obodówce, Tro­ściańcu, Klebaniach i Sawińcach. Miast w pow. 7, wsi 180. Według wykazu z kalendarza za 1873 r. (Kalendar jugo-zapad. Rosii), naj­większą ilość pism peryodycznych w gub. pre­numerował pow. bracławski, mianowicie rosyjskich 418, polskich 208, zagranicznych 25, razem 651. Bo liczby rosyjskich zaliczone cerkiewno i obowiązkowe urzędowe. Znaczniej­sze jarmarki w Tulczynie na św. Jana Chrzci­ciela 24 czerwca, robiący obrotu do 7,000 rs., i na Pokrowy 1 października, sprzedaje się. towarów do 9,000 rs. Koni w bracławskim pow. liczą 17,191, bydła rogatego 18,897, owiec 52140, świń 18,477. Herb powiatu 2

[s. 348]

wieże, w środku słup.

Br. M.

Reklama

Dlaczego zdecydowaliśmy się na ograniczenie dostępu do naszych treści?

Ponieważ nie istnieje darmowe dziennikarstwo. Zawsze ktoś za nie płaci. Jeśli Czytelnicy nie wezmą na swoje barki finansowej odpowiedzialności za istnienie niezależnych, oddolnych inicjatyw dziennikarskich, takich jak Kresy.pl, wówczas na rynku pozostaną wyłącznie niskiej jakości tabloidy oraz media finasowane przez wielkie korporacje, partie polityczne i różnego rodzaju lobbies.

Miesięczny koszt funkcjonowania portalu Kresy.pl to 20000 zł. 7-osobowa redakcja pracuje w pełnym wymiarze i praca ta jest naszym podstawowym, najczęściej jedynym, źródłem dochodu. Kresy.pl nie powstają po godzinach, tworzone przez amatorów. Portal jest tworzony przez wykwalifikowanych dziennikarzy oraz specjalistów z zakresu polityki międzynarodowej, którzy codziennie starają się dotrzeć do informacji istotnych z punktu widzenia interesu naszej politycznej wspólnoty.

Jeśli cenisz naszą pracę, jeśli z niej korzystasz i uważasz, że zamknięcie portalu Kresy.pl byłoby stratą, prosimy dołącz do grona osób, które współtworzą finansowe podstawy funkcjonowania naszego serwisu.




Zbierzmy 1000 stałych darczyńców i wyłączmy wszystkie zewnętrzne reklamy na Kresach. Pomóż nam zbudować solidną dziennikarską platformę, publikującą ekskluzywne, wysokiej jakości informacje, opinie i analizy, utrzymującą się wyłącznie dzięki zaufaniu Czytelników.

Kresy.pl są w 100% oddolną obywatelską inicjatywą, nie stoją za nami ani medialne konsorcja, ani rządowe dotacje. Naszym celem jest przeciwstawianie się wszelkim formom manipulacji opinią publiczną w Polsce. W dobie wojny informacyjnej nie ma zadania bardziej palącego niż odpowiedzialne wspieranie zaufanych mediów.

Wyłącz reklamy

Wesprzyj jednorazowo

0 odpowiedzi

Zostaw odpowiedź

Chcesz przyłączyć się do dyskusji?
Nie krępuj się!

Dodaj komentarz