Bitwa pod Kryżborkiem (Jakobstadt), 5 sierpnia 1704 roku

Bitwa pod Kryżborkiem powinna zainteresować przede wszystkim miłośników husarii, ponieważ zachował się kapitalny opis jej walk ze Szwedami. Walk, które zakończyły się pogromem szwedzkiej kawalerii.

W czwartek wieczorem, 31 lipca 1704 roku, nad obozem wojsk litewsko[1]-rosyjskich oblegających inflancki zamek Zelbork, przeleciała ognista kometa, zostawiając na niebie świetlisty szlak. Po kwadransie rozległ się potężny huk, po którym ziemia zadrżała tak, jakby wysadzono minę. Zdumieni żołnierze prześcigali się w dywagacjach nad znaczeniem tego „znaku”, aż w końcu gruchnęła wieść, że na odsiecz obleganemu zamkowi idą wojska szwedzko-litewskie. Obecność wojsk litewskich po obu, wrogich sobie stronach, wynikała z trwającej już kilka lat wojny domowej na Litwie[2].

Bitwa pod Kryżborkiem, do której doszło kilka dni później, powinna zainteresować przede wszystkim miłośników husarii, ponieważ zachował się kapitalny opis jej walk ze Szwedami. Walk, które zakończyły się pogromem szwedzkiej kawalerii.

Jest też ciekawa o tyle, że zwycięstwo jakie odniosła strona litewsko-szwedzka nad litewsko-rosyjską, pociągnęło za sobą doniosłe skutki polityczne. O ile dotąd Rzeczpospolita nie była związana sojuszem z „Monarchią Moskiewską” (sojusz ten istniał tylko między carem Piotrem oraz Augustem, jako władcą Saksonii, a nie królem Polski i wielkim księciem Litwy), o tyle klęska ta przyczyniła się do sfinalizowania rokowań i zawiązania sojuszu Rzeczypospolitej z carem (traktat narewski, 30 VIII 1704). Od tej pory, formalnie, ta część Rzeczypospolitej, która uznawała swym królem Augusta II Sasa[3], przyłączyła się do antyszwedzkiej koalicji.

Przeciwnicy

Do tej pory najlepszym opracowaniem tej bitwy było dzieło „Karolinen Adam Ludvig Lewenhaupt: Hans krigföring i Kurland och Litauen 1703-1708” szwedzkiego kapitana Hugo E. Uddgrena. Opracowanie dzisiaj już wiekowe (wydane w Göteborgu w 1919 roku), niestety nie wykorzystało źródeł polskich. Uddgren ustalił, a powtarzali to inni, że pod Kryżborkiem[4] starły się armie różniące się liczebnością niemal trzykrotnie. Strona litewsko-szwedzka miała liczyć około 5000-6000 żołnierzy, a strona litewsko-rosyjska od 15 000 do 17 000 żołnierzy[5]. Ta dysproporcja sił w rzeczywistości była znacznie mniejsza, gdyż wynosiła około 7000 żołnierzy z 18 działami, do mniej więcej 9500 żołnierzy z 21 działami, na niekorzyść wojsk litewsko-szwedzkich. Jak dokładnie przedstawiał się skład wojsk uczestników bitwy?

Wojska szwedzkie[6]

1. Piechota:

Regiment z Hälsinge (dowódca: K. v. Brüchner) – około 300 – 400 żołnierzy

Regiment tremänning (rezerwowy) z prowincji Uppland, Västmanland i Dalarna (złączony z tremänning z prowincji Södermanland i Östgöta) (dowódca: J. Von Mentzer) – około 200 żołnierzy

Regiment tremänning z prowincji Småland (dowóca: Törner) – 100 żołnierzy

Fiński regiment tremänning (dowódca: G.G. Lode[7]) – 100 żołnierzy

Regiment tremänning z prowincji Närke i Värmland (dowódca: J.K. Sass) – 150 żołnierzy

Odziały wydzielone z garnizonu Rygi:

dowódca: B.O.Stackelberg[8] – około 400 żołnierzy

dowódca: K.F. Meijerfelt[9] – około 300 żołnierzy

2. Kawaleria i dragoni:

Fiński regiment kawalerii z prowincji Åbo i Björneborg (dowódca: pułkownik H.J. Schauman) – około 600 – 700 żołnierzy

Upplands ståndsdragoner[10] (dowódca: A. Wennerstedt) – 240 żołnierzy

oddziały dragonów, którymi dowodzili: pułkownik K. Schreiterfeldt[11] i major W.W. von Laurentsen[12] – 300 żołnierzy

Regiment kawalerii z Południowej Skanii (Södra Skånska) (dowódca: v. Tiesenhausen) – około 50 żołnierzy

Szwedzkie pospolite ruszenie szlachty (Svenska Adelsfanan) – około 50 żołnierzy

Fiński regiment kawalerii z prowincji Nyland i Tavastahus – około 125 żołnierzy

Estońskie pospolite ruszenie (Estniska Adelsfanan) – około 25 żołnierzy

3 . Artyleria

obsługa dział – 77 ludzi

16 dział

Łącznie Szwedzi dysponowali około 3100 żołnierzy, z czego 1550-1650 piechurami, 1390-1490 kawalerzystami i dragonami oraz 77 artylerzystami i 16 działami. Dowodził nimi generał Adam Ludwig Lewenhaupt.

Adam Ludwig Lewenhaupt – głównodowodzący wojskami szwedzkimi w bitwie pod Kryżborkiem (źródło zdj.: wikipedia)

Do bitwy Szwedzi uszykowali się na prawym skrzydle wojsk litewsko-szwedzkich, mając naprzeciw siebie słabsze skrzydło Litwinów Michała Serwacego Korybuta Wiśniowieckiego.

Armia Sapiehów

Dowodzący w bitwie wojskami Sapiehów Krzysztof Zawisza pisał, że armia litewsko-szwedzka liczyła łącznie 7000 żołnierzy[13]. Skoro więc Szwedów było w niej około 3100, to na armię litewską przypadałaby reszta, czyli niespełna 4000.

Krzysztof Zawisza – głównodowodzący wojskami Sapiehów w bitwie pod Kryżborkiem.

Dodać warto, że na 7000 oceniała tę armię także strona przeciwna[14], co jest dosyć rzadkim przypadkiem, gdyż przeciwnik zwykle zawyżał liczebność sił nieprzyjaciela.

Skład armii Sapiehów nie jest znany. Wiadomo tylko, że była tam jazda tatarska, gdyż w bitwie zginął rotmistrz tatarski Aleksander Rościszewski. Zginęli również rotmistrzowie Odachowski oraz Kryczyński[15], lecz nie udało mi się ustalić, kim dowodzili. Z całą pewnością w armii tej dominowała kawaleria. Piechoty miało być w niej ledwie 100[16].

Do bitwy Litwini stanęli na lewym skrzydle wojsk litewsko-szwedzkich[17], mając naprzeciw silniejsze skrzydło wojsk litewsko-rosyjskich.

Armia rosyjska

Dzięki najnowszym badaniom rosyjskim[18], wiemy iż posiłkowy korpus wojsk moskiewskich wysłany Litwinom Wiśniowieckiego na pomoc, liczył w trakcie bitwy łącznie 4340 żołnierzy. Dwa pułki piesze, to znaczy strzelcy Iwan Nieczajewa (Ивана Нечаева) i Michaiła Protopopowa (Михаила Протопопова) wzięły udział w oblężeniu Zelborka[19]. W czasie bitwy ich skład prezentował się następująco[20]:

  • pułk Nieczajewa złożony z 8 rot: 1 pułkownik, 7 kapitanów, 814 żołnierzy
  • pułk Protopopowa złożony z 8 rot: 1 pułkownik, 1 podpułkownik, 8 kapitanów, 846 żołnierzy.

Łącznie w obu pułkach było 1678 żołnierzy i oficerów. Nagurski herbu Ostoja, który walczył w tej bitwie podał, że było ich 1500[21]. Oba te pułki miały łącznie 20 dział, z czego 8 dwunastofuntowych.

Przed samą bitwą kolejne wojska rosyjskie przyprowadził hetman polny litewski Hrehory Antoni Ogiński. Byli to[22]:

  • Dragoni pułkownika Grigorija Suchotyna (Григория Сухотина) – 711 żołnierzy i oficerów w 10 rotach
  • Szlachta smoleńska generała-majora Bogdana Siemienowicza Korsaka (Богдана Семеновича Корсака) – 731 żołnierzy i oficerów w 7 rotach. Faktycznym ich dowódcą był jednak nie Korsak, lecz stolnik Fiodor Władymirowicz Szwejkowskij (Федор Владимирович Швейковский).
  • Smoleńscy dragoni Samuiła Iwanowicza Stankiewicza (Самуила Ивановича Станкевича)[23] – 572 żołnierzy w 6 rotach.
  • Rajtarzy smoleńscy, których dowódcą był stolnik i pułkownik Grigorij Dmitriewicz Rydwanskij (Григорий Дмитриевич Рыдванский) – 648 żołnierzy w 12 rotach.

Czyli Ogiński przyprowadził 2662 rosyjskich żołnierzy.

Cześnik wiski Wawrzyniec Franciszek Rakowski, który w owym czasie był towarzyszem chorągwi husarskiej Stanisława Szczuki, czyli służył w wojsku koronnym stojącym za Augustem II Sasem, notował:

„Gdy przybył pan Ogiński ze 3000 jazdy moskiewskiej i tam złączyli się dnia 5 sierpnia [z wojskiem Wiśniowieckiego], w też tropy i Szwedzi za nimi, tegoż dnia ku wieczorowi dana batalia.”[24]

Jak widać, nie biorący udziału w bitwie husarz koronny nieco przeszacował liczebność tego zgrupowania. Z kolei niedoszacował je Nagurski notując:

„Die 5 Augusti [sierpnia] we wtorek, tenże generał Levenhaupt szedł zaraz awansując aż pod Kryzborg z temiż ichmościami, a do nas też sukurs Jmć pan Hrehory Ogiński przyprowadził, Moskwy dwanaście kornetów dragoni z Suchotynem pułkownikiem; a ośm kornetów szlachty smoleńskiej z generałem Korsakiem.”[25]

Większość wojsk rosyjskich zgrupowana była na prawym skrzydle („prawe [skrzydło] trzymała Moskwa”[26]). Jednak zachowane listy Rosjan świadczą, że choć faktycznie większość ich armii odkomenderowano na skrzydło prawe, to jednak pułk dragonów Grigorija Suchotyna walczył na skrzydle lewym.

Kontynuacja powyższego artykułu:„Wojska Wiśniowieckiego w bitwie pod Kryżborkiem (Jakobstadt) 1704 roku”

dr Radosław Sikora

Czytaj o innych bitwach wojny północnej:

„Chybice 18 VI 1704 – ostatnie przebłyski chwały husarii”

„Roznieśli ich na szablach: czyli bitwa pod Drują 1704”

______________________________________________

Przypisy:

1Tu zaznaczę, że określenie „litewski” nie odnosi się do narodowości. Szlachta z Wielkiego Księstwa Litewskiego (które było częścią Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, zwanego także Rzecząpospolitą Obojga Narodów), między innymi ta szlachta, która walczyła w bitwie pod Kryżborkiem, nazywała siebie „Polakami”, a swoją kawalerię „polską”. Określenie „litewski”, którym posługuję się w tym artykule, odnosi się do Wielkiego Księstwa Litewskiego i jego mieszkańców dokładnie na tej samej zasadzie, co „koronny” wskazuje na Królestwo Polskie (które było częścią Rzeczypospolitej Obojga Narodów) i jego mieszkańców.

3W lipcu 1704 roku doszło do wymuszonej przez szwedzkie bagnety elekcji antykróla, Stanisława Leszczyńskiego.

4Nazwę tę podawano w różnych wersjach. Pisano także o Krzyżborku, Kryczborku, Kryszborku itp. Chodzi o leżące nad Dźwiną łotewskie Krustpils. Obecnie to część miasta Jēkabpils (dawniej Jakobstadt).

5Hugo E. Uddgren, Karolinen Adam Ludvig Lewenhaupt: Hans krigföring i Kurland och Litauen 1703–1708.t. 1 (1703–1704). Göteborg 1919. s. 213 – 215.

6Skład wojsk szwedzkich za: Uddgren, Karolinen, s. 214 – 215. Z komentarzami Michała Paradowskiego. W tym miejscu pragnę podziękować Bengtowi Nilssonowi za przekazanie skanów tej książki, a Michałowi Paradowskiemu za wspomniane komentarze i za pomoc w tłumaczeniu szwedzkiej terminologii na język polski.

7J.J. Lode był pułkownikiem fińskiego regimentu tremänning z prowincji Tavastahus, Viborg i Savolax, więc raczej to właśnie ta jednostka brała udział w starciu.

8Stackelberg był pułkownikiem fińskiego regimentu z Björneborg, stanowiącego część garnizonu Rygi.

9Podpułkownik, a od 1705 roku pułkownik regimentu z Österbotten, wchodzącego od 1699 roku w skład garnizonu Rygi.

10To był rezerwowy regiment dragonów, zaciągnięty ze służby urzędników i duchownych ze Środkowej Szwecji. Była to jednostka zaciężna, rezerwowa, utworzona w 1701 roku.

11Pułkownik zaciężnego regimentu dragonów inflanckich.

12Dowódca zaciężnej freikompanii dragonów, zaciągniętej spośród mieszkańców 4 miast inflanckich.

13Krzysztof Zawisza, Pamiętniki Krzysztofa Zawiszy wojewody mińskiego (1666 – 1721). Opr. Julian Krzyżanowski. Warszawa 1862. s. 230.

14Pisma Ignacego Chodźki. Tom III. Podania litewskie. Serya I-IV. Wilno 1881. s. 325. Ignacy Chodźko w rozdziale „Bitwa pod Kryzborgiem” cytuje rękopis uczestnika tej bitwy, Nagurskiego herbu Ostoja.

15O stratach za: Zawisza, Pamiętniki, s. 230.

16Według raportu Lewenhaupta, pisanego 4 dni po bitwie (za: Uddgren, Karolinen, s. 215). Może to być wartość nieco zaniżona, gdyż Robert Petre wspominając o stratach piechoty sapieżyńskiej podał iż zginęło 63, a rannych było 91.

17„Jam komenderował lewem skrzydłem nad chorągwiami polskiemi […]” (Zawisza, Pamiętniki, s. 120).

18Владимир Великанов, «Якобштадская конфузия». Корпус Б.С. Корсака в сражении при Якобштадте 5 августа 1704 г.„Цейхгауз” 2013, nr 55, s. 82–89. Dziękuję Autorowi za udostępnienie treści tego artykułu.

19Pisma, s. 324.

20Великанов, Якобштадская, s. 84.

21Pisma, s. 324.

22Великанов, Якобштадская, s. 82–83.

23Pułk smoleńskich dragonów Stankiewicza, których wysłano na pomoc Litwinom, liczyć sobie miał łącznie 554 żołnierzy w 6 rotach (Tamże).

24Wawrzyniec Franciszek Rakowski, Pamiętnik wielkiej wojny północnej. Opr. Mirosław Nagielski i Marek Wagner. Warszawa 2002. s. 19.

25Pisma, s. 325.

26Rakowski, Pamiętnik, s. 19.

Bitwa pod Kryżborkiem (Jakobstadt), 5 sierpnia 1704 roku
Oceń ten artykuł

Dlaczego zdecydowaliśmy się na ograniczenie dostępu do naszych treści?

Ponieważ nie istnieje darmowe dziennikarstwo. Zawsze ktoś za nie płaci. Jeśli Czytelnicy nie wezmą na swoje barki finansowej odpowiedzialności za istnienie niezależnych, oddolnych inicjatyw dziennikarskich, takich jak Kresy.pl, wówczas na rynku pozostaną wyłącznie niskiej jakości tabloidy oraz media finasowane przez wielkie korporacje, partie polityczne i różnego rodzaju lobbies.

Miesięczny koszt funkcjonowania portalu Kresy.pl to 20000 zł. 7-osobowa redakcja pracuje w pełnym wymiarze i praca ta jest naszym podstawowym, najczęściej jedynym, źródłem dochodu. Kresy.pl nie powstają po godzinach, tworzone przez amatorów. Portal jest tworzony przez wykwalifikowanych dziennikarzy oraz specjalistów z zakresu polityki międzynarodowej, którzy codziennie starają się dotrzeć do informacji istotnych z punktu widzenia interesu naszej politycznej wspólnoty.

Jeśli cenisz naszą pracę, jeśli z niej korzystasz i uważasz, że zamknięcie portalu Kresy.pl byłoby stratą, prosimy dołącz do grona osób, które współtworzą finansowe podstawy funkcjonowania naszego serwisu.




Zbierzmy 1000 stałych darczyńców i wyłączmy wszystkie zewnętrzne reklamy na Kresach. Pomóż nam zbudować solidną dziennikarską platformę, publikującą ekskluzywne, wysokiej jakości informacje, opinie i analizy, utrzymującą się wyłącznie dzięki zaufaniu Czytelników.

Kresy.pl są w 100% oddolną obywatelską inicjatywą, nie stoją za nami ani medialne konsorcja, ani rządowe dotacje. Naszym celem jest przeciwstawianie się wszelkim formom manipulacji opinią publiczną w Polsce. W dobie wojny informacyjnej nie ma zadania bardziej palącego niż odpowiedzialne wspieranie zaufanych mediów.

Wyłącz reklamy

Wesprzyj jednorazowo

0 odpowiedzi

Zostaw odpowiedź

Chcesz przyłączyć się do dyskusji?
Nie krępuj się!

Dodaj komentarz