Kto zabił Stefana Starzyńskiego? Trop urwał się w grudniu 1939
Pomiędzy 21 a 23 grudnia 1939 roku został zamordowany Stefan Starzyński, ostatni przedwojenny prezydent Warszawy.
Dokładna data i miejsce jego śmierci nie są znane, jednak ustalenia śledztwa prowadzonego przez Instytut Pamięci Narodowej wskazują, że do egzekucji doszło jeszcze przed końcem grudnia, krótko po wywiezieniu go z warszawskiego Pawiaka.
Stefan Starzyński był jedną z symbolicznych postaci obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku. Nie dowodził wojskiem, lecz jako prezydent miasta i komisarz cywilny przy Dowództwie Obrony Warszawy organizował życie oblężonej stolicy, nadzorował pomoc dla ludności cywilnej i podtrzymywał morale mieszkańców poprzez radiowe wystąpienia.
Mógł opuścić Warszawę wraz z ewakuującymi się władzami państwowymi, lecz świadomie tego nie uczynił, pozostając w okupowanej stolicy jako najwyższy urzędujący przedstawiciel administracji II Rzeczypospolitej. Pozostał, świadomie narażając się na represje okupanta.
27 października 1939 roku został aresztowany przez Gestapo w gmachu warszawskiego ratusza. Osadzono go najpierw w więzieniu przy ulicy Daniłowiczowskiej, a następnie na Pawiaku, gdzie był przesłuchiwany. W ostatnich dniach grudnia wywieziono go w nieznanym kierunku. Od 23 grudnia brak już jakichkolwiek pewnych informacji o jego dalszym losie.
Wieloletnie śledztwo IPN pozwoliło odrzucić rozpowszechnione przez dekady hipotezy, według których Starzyński miał przebywać w niemieckich obozach koncentracyjnych, m.in. w Dachau czy Mauthausen, lub zostać zamordowany dopiero w 1943 roku. Brak jego nazwiska w dokumentach obozowych oraz brak wiarygodnych relacji współwięźniów przesądziły o odrzuceniu tych wersji. Najbardziej prawdopodobnym scenariuszem jest egzekucja przeprowadzona jeszcze w 1939 roku na terenie Warszawy lub jej okolic.
Według ustaleń zbrodni mieli dokonać funkcjonariusze Gestapo: Hermann Schimmann, Weber i Perlbach. Nie udało się natomiast ustalić, kto wydał rozkaz zabójstwa. Ciała Stefana Starzyńskiego nigdy nie odnaleziono – najpewniej zostało ukryte w jednym z podwarszawskich lasów. Brak grobu miał stać się elementem próby wymazania jego postaci z pamięci zbiorowej, co przyniosło skutek odwrotny: Starzyński pozostał jednym z najtrwalszych symboli obrony stolicy w 1939 roku.
Kresy.pl / Muzeum 1939
